Kukułka w kontakcie z człowiekiem
Kukułka znana jest wśród wszystkich ludów euroazjatyckich. Co więcej – we wszystkich niemal krajach ludzie określają ją w podobny sposób, od charakterystycznego dźwięku, jaki wydaje. I tak – w Rosji kukułka to „kukuszka”, w Niemczech „cuckoo”, w Hiszpanii „cuco” a w Japonii – „kakko”. Widać więc, że w przypadku kukułki różnice kulturowe między ludźmi nie mają większego znaczenia.
Według tradycji rozpowszechnionej w Polsce, jeżeli człowiek, który usłyszał kukułkę pierwszy raz w danym roku, złapie szybko w dłoń pieniądz, to przyniesie mu to bogactwo. Ponadto kukułka zwiastuje wiosnę, jest jednym z pierwszych, który powraca do kraju i rozpoczyna swój śpiew – jeszcze przed jaskółką. Oczywiście oprócz tej symboliki kukułka, z racji swego bezwzględnego i pasożytniczego zachowania, jest też symbolem niejakiego okrucieństwa.
Kukułki czasem są omyłkowo zabijane, bowiem niektóre ich podgatunki wykazują fizyczne podobieństwo do małych ptaków drapieżnych, szczególnie ze względu na zabarwienie. Ogólnie jednak człowiek kukułkę akceptuje i nie przeszkadza jej w bytowaniu. Zdarza się jednak, że migrujące ptaki wpadają w siatki rozstawiane by schwytać inne ptaki. Działo się tak przede wszystkim w drugiej połowie lat minionego wieku w Afryce, dziś, gdy ochrona zwierząt zagrożonych jest bardziej skuteczna, sytuacje takie są coraz rzadsze, nie mniej – nie można ich bagatelizować. Kukułkę, która jest wpisana na listę zwierząt zagrożonych (jako ptak owadożerny jest bardzo pożyteczna w rolnictwie) należy chronić na wszelkie możliwe sposoby.
Gdzie najczęściej można spotkać kukułkę
Kukułka nie ma wielkich wymagań co do tereniu na jakim bytuje. To sprawia, że spotkać można ją w różnorakich regionach na całym kontynencie euroazjatyckim oraz w północnej Afryce. Co prawda najchętniej bytuje w obszarach odkrytych, które sąsiadują z zagajnikami i małymi lasami (wszelkie pola, łąki czy ugory), ale nie wzgardzi też innymi obszarami, nawet takimi jak stepy. Unika tylko tundry, gęstych dużych lasów, pustyń oraz bardzo zurbanizowanych regionów. Kukułka uwielbia osiedlać się na bagnach, bowiem tam bytuje wiele ptaków, którym może podrzucić swe jaja.
Kukułki to ptaki wędrowne – co roku, między końcem lipca (starsze osobniki) a początkiem września (młode ptaki) migrują w okolice cieplejsze niż ich rodzime, by przeczekać tam zimę. Kukułki w czasie całego życia przebywają ogromne odległości – pewien ptak, zaobrączkowany w 1939 roku i odłowiony w 1952, według obliczeń badających go naukowców przebył około 150 tysięcy kilometrów. To mniej więcej tyle, ile potrzeba by czterokrotnie okrążyć całą Ziemię.
Interesujący jest fakt, że kukułki mają trasę migracji zapisaną genetycznie – młode ptaki swoją pierwszą wędrówkę odbywają później niż starsze, nic więc ich nie prowadzi. Nic, oprócz tego, co mają już zapisane w genach – bo przecież wszystkie bezbłędnie docierają do swego punktu docelowego.
Czyli co i jak zjada kukułka
Cuculus canorus, kukułka szara, odżywia się niemal wyłącznie owadami. Uwielbia włochate gąsienice, choć nie wzgardzi też larwami, chrząszczami (z tych przede wszystkim lubi żuki wiosenne), chrabąszczami, skarabeuszami. W przypadku trudności ze zdobyciem innego pokarmu zadowoli się również ważkami i konikami polnymi. Gdy nie ma dostępnych żadnych owadów zjada dżdżownice i ślimaki a nawet żaby. Ma świetny wzrok – ruch swojej ofiary widzi już z dystansu 50 metrów.
Jako się rzekło, ulubionym pokarmem kukułki są włochate gąsienice. Kukułka zjada je potrząsając silnie głową, by wydobyć zawartość jelit gąsienicy. Włosy gąsienicy kukułka bądź to wypluwa, bądź połyka. W drugim przypadku włosy przylepiają się do śluzówki żołądka. Nie szkodzi to jednak kukułce, bo owa śluzówka odnawia się co pewien czas, złuszczając się całkowicie.
Kukułka poluje siedząc na gałęzi – uważnie obserwuje okolicę i gdy tylko dostrzeże ruch, rusza do ataku. Szybko chwyta ofiarę i momentalnie powraca na swoje siedzisko na gałęzi, tam dokonując konsumpcji.
Problemy przybranych rodziców kukułki
Młode kukułki mają olbrzymi apetyt. Potrafią zjeść taką ilość pożywienia, jaką zjadłoby 4-5 piskląt ptaków, do których należy gniazdo. W bardzo szybkim tempie rosną – po urodzeniu ważą niecałe 3 gramy, a po dwóch tygodniach – już 75 gram. W trzecim tygodniu osiągają masę dorosłego ptaka, czyli nieco ponad 100 gram. Wówczas zazwyczaj żyją już poza gniazdem. Przybrani rodzice kukułki muszą bardzo się natrudzić, by ją wyżywić – zwłaszcza, że kukułka ciągle domaga się pokarmu i jest w tym bardzo niecierpliwa. Potrafi podziobać swych przybranych rodziców jeżeli nie dostarczają jej wystarczającej ilości pokarmu.
Jak kukułki sprawiają, że wychowujące je ptaki dostarczają im tyle pokarmu? Dzieje się to, oprócz ciągłego krzyku, dzięki bardzo żywemu, czerwonemu zabarwieniu gardzieli piskląt. To sprawia, że dorosłe ptaki bez sprzeciwu dostarczają kukułce żywności.
Kukułka najczęściej podrzuca swe jajo do niewielkich, owadożernych wróblowatych. Ich małe rozmiary sprawiają, że pod koniec okresu wychowywania kukułka jest od nich kilkakrotnie cięższa – bywa, że wychowujące ją ptaki boją się do niej zbliżyć z pokarmem w obawie przed podziobaniem.
Kukułka bytuje w gnieździe przybranych rodziców przez około 6 tygodni. Pod koniec tego okresu nie mieszka już w gnieździe, lecz sama żeruje w jego okolicy, najchętniej w pobliskim lesie, jeżeli jest takowy. W końcu usamodzielnia się zupełnie i gdy nadchodzi zima rusza wraz z innymi kukułkami na swoją pierwszą wędrówkę do Afryki (w przypadku kukułek europejskich) lub na półwysep indochiński (w przypadku kukułek ze wschodniej części Azji), gdzie będzie zimować.
Pisklęta eliminujące inne ptaki z gniazda
Jeżeli samica kukułki przeprowadziła całą „akcję” w prawidłowy sposób, to pisklę kukułki wykluwa się nieco wcześniej niż pisklęta samicy, do której należy gniazdo. Wówczas zaczyna się prawdziwy teatr. Kukułcze pisklę, mimo, że ślepe i całkowicie nieopierzone, zaczyna, już po jakichś 8 lub 10 godzinach od wyklucia, wyrzucać z gniazda wszystkie pozostałe jaja. Ma do tego specjalnie przygotowany, nieco wklęsły, grzbiet, który bardzo ułatwia jej to zadanie. Najczęściej, jeżeli jaj w gnieździe nie było zbyt wiele, młoda kukułka kończy pracę po około 4 godzinach – jest już w gnieździe sama. Jeżeli kukułka wykluje się nieco później niż pozostałe pisklęta, nic to – stara się i je wyrzucić z gniazda. Czasami, choć niezwykle rzadko, zdarza się, że kukułce nie udaje się wyrzucić wszystkich innych jaj bądź piskląt. Wówczas jest wychowywana wraz wspólnie z innymi pisklętami.
Dziwne jest zachowanie właścicieli gniazda, gdy zobaczą, co robi kukułka – nie oponują, lecz przyglądają się biernie, a zdarza się, że zaczynają pomagać kukułce i wyrzucają z gniazda własne jaja bądź pisklęta. Jeżeli do tego samego gniazda zostaną podrzucone dwa kukułcze jaja przez dwie różne samice, to kukułki po wykluciu rozpoczynają zażartą walkę, która prowadzi bądź to do śmierci jednego z piskląt, bądź to do jego wypadnięcia z gniazda. Często bywa tak, że pisklęta, na skutek szamotaniny, wypadają oba.
Młoda kukułka od swych pierwszych dni zaczyna bardzo hałaśliwie dopominać się o pożywienie, co sprawia, że często nie dożywa dorosłego wieku – bowiem głośne dźwięki jakie wydaje sprowadzają do gniazda drapieżników. Dźwięki te jednak stymulują parę wychowujących ją ptaków do wzmożonej pracy – karmią ją bardzo intensywnie, często mocniej, niż karmiliby kilka własnych piskląt.
Kukułki raczej nie wysiadują jaj, ale podrzucają je innym ptakom
To jedno z najdziwniejszych zachowań w świecie wszystkich ptaków. Co dziwne jest niezbyt uzasadnione biologicznie – podrzucanie jaj jest ryzykowne i często prowadzi do ich zniszczenia, usunięcia z gniazda przez ptaki, którym zostało podrzucone czy do śmierci pisklęcia, jeżeli zostało podrzucone ptakom, które będą karmić rosnącą kukułkę niewłaściwym dla niej pożywieniem.
Samica kukułki wybiera zazwyczaj gniazdo ptaków tego samego gatunku, w jakim ona dojrzewała. Synchronizuje z nimi swój czas wysiadywania. Uważnie obserwuje wybrane przez siebie gniazdo i czeka na moment, w którym wysiadująca tam samica oddali się na chwilę. Wówczas przystępuje do błyskawicznej akcji i w ciągu jednej minuty znosi jajo, pospiesznie się oddalając. Jeżeli zostanie przy tym nakryta przez właścicielkę gniazda dochodzi do walki, po której kukułka zazwyczaj ustępuje. Jajo znoszone przez kukułkę dostosowuje swój wygląd do tych, jakie znosi właścicielka – ma zawsze podobną barwę, choć często bywa nieco większe.
Nie wiadomo do końca, dlaczego kukułki parają się takim procederem. Nie robiły tak od zawsze – istnieją jeszcze pewne podgatunki kukułek, które same wysiadują swoje jaja i budują gniazda. Większość jednak postępuje w tak pasożytniczy sposób jak wyżej opisany.
Czyli podstawowe informacje o kukułce
Cuculus canorus, czyli kukułka, to ptak wywodzący się z rodziny kukułkowatych (cuculidae), z rzędu kukułczaków (cuculiformes). Jest to ptak średnich rozmiarów, osiąga przeciętnie 35 cm długości. Charakteryzuje się długim ogonem. Jego ubarwienie jest szare lub brunatne. Ptak ten ma rozpiętość skrzydeł w granicach 55-60 cm. Jego masa waha się od 100 do 130 gram. Występuje w Europie, Azji oraz w Afryce Północnej. Zimuje w Afryce południowo-wschodniej oraz w okolicach półwyspu indochińskiego. Żyje w różnym środowisku, od lasów, przez bagna aż po stepy. Zdolność do reprodukcji, która występuję od połowy kwietnia do końca lipca, kukułka osiąga przeważnie w wieku zbliżonym do 2 lat. Pisklę wykluwa się z jaja najczęściej w 11 – 12 dniu od zniesienia. Młodych, w zależności od gniazda, jest od 8 do 12 sztuk (w przypadku podgatunków, które same wychowują pisklęta). Kukułki żyją nie więcej niż 12 lat. Są chronionym gatunkiem, choć ich liczebność jest wielomilionowa. Ostatnimi laty jednak nieco spada.
Kukułka ma spiczasty dziób, który pozwala jej w łatwy sposób wychwytywać owady oraz larwy. Jej odnóża są przystosowane do trybu życia – kukułka niewiele czasu spędza na ziemi, żyje prawie wyłącznie wśród drzew, dlatego też jej palce ustawione są do siebie przeciwstawnie – 2 w jedną stronę, 2 w drugą, co ułatwia chwytanie gałęzi.
Ptaki te podzielone są na osiem podgatunków, które różnią się od siebie wieloma kwestami – czy to rozmiarem, czy to rozpiętością skrzydeł, czy ubarwieniem.